ضرورت انجام مطالعات پدافند غيرعامل در صنعت آب و برق
طبق کنوانسيون‌هاي ژنو، هدف قرار دادن تأسيسات حياتي مثل آب و برق غيرقانوني محسوب مي‌شود، مگر در مواردي که مستقيماً کاربرد نظامي داشته باشند . بااين‌حال، در عمل اين قانون بسيار نقض شده است. مطالعات پدافند غيرعامل در زيرساخت‌هاي آب و برق، نقش يک «چتر حفاظت غيرمستقيم» را دارد؛ يعني بدون اقدامات نظامي، کاري مي‌کند که تأسيسات کمتر آسيب‌پذير شوند، ديرتر از کار بيفتند و سريع‌تر به مدار بازگردند.
تاسيسات آب و برق اغلب بزرگ، ثابت و قابل شناسايي‌اند و همچنين در فضاي باز و گسترده قرار دارند. تخريب اين تاسيسات اثر زنجيره اي بر زندگي مردم و کارکرد هر حکومتي دارد و در صورت خسارت به تاسيسات اصلي، بازسازي آن زمانبر خواهد بود. بنابراين هر اقدام پيشگيرانه باعث کاهش شديد خسارات مي‌شود.
حمله به زير ساخت‌هاي آب و برق زماني رخ مي‌دهد که اين زيرساخت‌ها، به‌عنوان اهرم فشار يا ابزار مختل‌سازي توان دفاعي و پايداري کشور هدف در نظر گرفته شوند. شرايطي که احتمال حمله به تأسيسات آب و برق را بالا مي‌برد:
1) وقتي زيرساخت‌ها نقش کليدي در پشتيباني عمليات نظامي دارند
2) براي ايجاد فشار رواني و نارضايتي عمومي
3) براي تضعيف اقتصاد و ايجاد اختلال طولاني‌مدت
4) براي ايجاد آشفتگي در مديريت بحران
5) براي ضربه‌زدن به زيرساخت‌هاي چندلايه
مطالعات پدافند غيرعامل براي زيرساخت‌هاي حياتي مثل آب و برق زماني اهميت بيشتري پيدا مي‌کند که احتمال درگيري، تهديد يا حملات مخرب وجود داشته باشد. در چنين شرايطي هر اختلالي هر چند کوچک مي‌تواند اثرات زنجيره‌اي و بحراني ايجاد کند. دليل اين ضرورت را مي‌توان در چند محور توضيح داد:
1) جلوگيري از فلج شدن خدمات حياتي
2) کاهش آسيب‌پذيري در برابر حملات مستقيم و غيرمستقيم
3) افزايش تاب‌آوري زيرساخت‌ها
4) کاهش خسارات اقتصادي و اجتماعي
5) امکان مديريت بهتر بحران و ادامه کارکرد
6) اهميت امنيت سايبري در زيرساخت‌ها
7) جلوگيري از نارضايتي عمومي
در جنگ‌ها و حملات هوايي/موشکي، همين چند دقيقه يا چند ساعت پايداري بيشتر يا بازيابي سيستم در کمترين زمان ممکن مي‌تواند از يک بحران انساني بزرگ جلوگيري کند.
نقش مطالعات پدافند غيرعامل در کاهش خسارت هنگام حملات هوايي يا موشکي:
1) پراکندگي و چندمسيره‌سازي شبکه‌ها
2) پوشش‌سازي و استتار تأسيسات حساس
3) تقويت سازه‌اي تجهيزات کليدي
4) جداکردن فيزيکي نقاط حساس از يکديگر
5) مقاوم‌سازي سامانه‌هاي فرمان و کنترل
6) طراحي ذخيره و ظرفيت اضطراري
7) مکان‌يابي صحيح تأسيسات
نمونه‌هاي واقعي از حملات به تاسيسات آب و برق در جهان:
1. جنگ عراق (1991)
• نوع تاسيسات: پالايشگاه‌هاي نفت، نيروگاه‌هاي برق، تصفيه‌خانه‌هاي آب بغداد و بصره
• شرح حادثه: بمباران هوايي ائتلاف بخش بزرگي از شبکه برق عراق را از کار انداخت؛ سيستم پمپاژ و تصفيه آب به دليل نبود برق فلج شد. هزاران نفر به دليل آب آلوده بيمار شدند.
• پيامد: فروپاشي زيرساخت شهري؛ سال‌ها طول کشيد تا شبکه آب و فاضلاب بازسازي شود.
2. جنگ سوريه (2011اکنون)
• نوع تاسيسات: سدها، نيروگاه‌هاي برق آبي، شبکه‌هاي توزيع آب شهري (به‌ويژه در حلب و رقه)
• شرح: درگيري ميان طرف‌هاي مختلف باعث هدف قرار گرفتن ايستگاه‌هاي پمپاژ و خطوط فشار قوي شد.
• نمونه خاص: سد تشرين و سد طبقه چند بار مورد تهديد يا آسيب قرار گرفت.
• اثر انساني: کمبود آب آشاميدني و خطر بيماري‌هاي واگيردار در شهرهاي محاصره‌شده.
3. جنگ داخلي يمن (از 2015)
• تاسيسات: شبکه برق و آبرساني صنعا، عدن و الحديده
• شرح: حملات هوايي زيرساخت‌ها را تخريب کرد. کمبود سوخت باعث توقف پمپ‌ها شد.
• پيامد: سازمان ملل تخمين زده بيش از 15 ميليون نفر دسترسي پايدار به آب شرب سالم ندارند.
4. حمله‌هاي روسيه به اوکراين (از 2022)
• نوع تاسيسات: نيروگاه‌هاي برق حرارتي و هسته‌اي، سيستم‌هاي توزيع برق شهري، تصفيه‌خانه‌هاي آب
• شرح: حملات موشکي به زيرساخت انرژي، مثل نيروگاه زاپوريژيا، موجب کمبود برق و آب در سراسر کشور شد.
• پيامد: اختلال سراسري در گرمايش، تامين آب و شبکه فاضلاب در زمستان.
5. جنگ غزه و اسرائيل (به‌ويژه 2014 و 2023)
• نوع تاسيسات: شبکه برق، خطوط آب، سيستم فاضلاب و تصفيه‌خانه‌ها
• شرح: بمباران‌ها نيروگاه اصلي غزه را از کار انداخت و خطوط تغذيه از اسرائيل قطع شد.
• نتيجه: بحران انساني شديد، آلودگي منابع آب زيرزميني و وابستگي به تانکرهاي موقتي آب
جمع‌بندي :
مطالعات پدافند غيرعامل براي صنعت آب و برق در زمان جنگ اين نقش‌ها را ايجاد مي‌کند:
- کاهش احتمال شناسايي و اصابت
- کاهش شدت خسارت بعد از اصابت
- جلوگيري از سرايت آتش و انفجار
- حفظ پايداري شبکه حتي با وجود تخريب
- افزايش سرعت بازگشت به مدار
- جلوگيري از بحران انساني